2. AKTA POLSKICH PROWINCJI KARMELITÓW

W tej części wydzielono akta czterech kolejno powstających prowincji karmelitów na ziemiach polskich. Należy przypomnieć, że klasztor krakowski, a z nim najstarsze fundacje karmelitańskie, wchodzą najpierw w okręg prowincji saskiej, potem polsko-czeskiej, a od r. 1551 stanowią już prowincję polską. W r. 1688 następuje jej podział na prowincję ruską i małopolsko-litewską. Nieco wcześniej, bo w r. 1686, klasztory z terenu Wielkopolski przyjmują obostrzoną regułę określaną jako "strictioris observantiae" i tworzą osobną prowincję. W r. 1756 z prowincji ruskiej wydzielono część klasztorów ustanawiając prowincję litewską albo białoruską św. Jerzego. Z kolei w r. 1766 powstaje prowincja litewska Wszystkich Świętych po oderwaniu się części klasztorów od prowincji małopolskiej. Rozbiory powodują zmiany organizacyjne wspomnianych prowincji. Na początku i w I połowie wieku XIX ulegają kasacji prowincja litewska i białoruska oraz część klasztorów prowincji ruskiej, tak zwanej prowincji wołyńskiej. Klasztory zaboru austriackiego zostają objęte nazwą prowincji galicyjskiej św. Józefa, aby po odzyskaniu niepodległości Polski stać się jedną polską prowincją św. Józefa.

Kopiarz dokumentów klasztorów karmelitańskich sprzed podziału prowincji polskiej w r. 1688 jest pierwszą pozycją zawierającą kopie aktów fundacyjnych klasztorów powstałych w latach 1399-1683 (AKKr 90). Cenny ten rękopis uzupełnia serię zachowanych oryginałów pergaminowych
i dostarcza wiadomości źródłowych do początków ponad 20 najwcześniej erygowanych klasztorów karmelitów na ziemiach polskich.
W dziale akt prowincji podstawowym źródłem historycznym o charakterze prawno-organizacyjnym są protokoły z posiedzeń kapituł prowincjalnych i z sesji definitorium prowincji. Dają one pogląd na strukturę kolejno tworzących się prowincji, ich podział w ciągu wieków oraz przynależność do nich poszczególnych klasztorów. Znajdziemy w nich ponadto wszystko co dotyczy zakładania nowych klasztorów, składu osobowego pojedynczych konwentów, podziału i kompetencji różnych funkcji zarówno w zarządzaniu prowincją, jak też wewnątrz każdej wspólnoty zakonnej. Roztrząsano też na kapitułach sprawy związane z życiem duchowym i działalnością religijną, kształceniem nowicjuszy,
a także wykroczeniami oraz łamaniem dyscypliny zakonnej. Omawiane protokoły zachowały się od
r. 1603 z prowincji polskiej, następnie małopolsko-litewskiej, a potem galicyjskiej i polskiej sięgając okresu międzywojennego. Protokoły z prowincji ruskiej św. Józefa pochodzą z lat 1688-1803 (AKKr 153-159), a z wielkopolskiej z lat 1671-1871 (AKKr 167-173). Natomiast w jednym rękopisie z lat 1756-1811 mieszczą się protokoły kapituł prowincji litewskiej św. Jerzego (AKKr 163).
Dopełnieniem wspomnianych protokołów są odezwy i pisma prowincjałów skierowane do klasztorów danej prowincji jak również korespondencja urzędu prowincjalskiego, dość liczna zwłaszcza z końca wieku XIX i z wieku XX. Wzorową kancelarię swojego urzędu prowincjalskiego prowadził o. Sanches Paredes, a po nim o. Jan Konoba w latach 1925-1945.

Pośród materiałów źródłowych związanych z dawnymi prowincjami, a przede wszystkim prowincją małopolską należy wymienić księgi nowicjuszy i księgi profesji z lat 1509-1947 (AKKr 128-137) informujące niekiedy o pochodzeniu społecznym kandydatów do zakonu. Ważnym także źródłem do biografii zakonników są księgi zmarłych - "Liber memorabilium" lub "Liber mortuorum" prowadzone w latach 1800-1942, notujące jednakże daty śmierci poszczególnych ojców i braci na podstawie, jak się wydaje, starszych ksiąg tego typu począwszy od wieku XVII (AKKr 139-142). W klasztorze lwowskim natomiast sporządzano życiorysy zmarłych, wybitniejszych zakonników w osobnych księgach, które zaprowadził w r. 1744 ówczesny przeor lwowski Marcin Rubczyński doktor św. Teologii, i które potem były kontynuowane do r. 1887 (AKKr 160-161). Osobną, pokaźną grupę stanowią akta personalne zakonników i adeptów do zakonu z lat 1717 do czasów obecnych, ułożone w porządku alfabetycznym (AKKr 143-152). Z grupy tej wyłączono jako osobną jednostkę archiwalną akta osobowe, jak również akta związane z procesem beatyfikacyjnym sługi Bożego Hilarego Januszewskiego.
Z wielu, bo aż 48 klasztorów wchodzących w skład dawnych prowincji polskich karmelitów zachowały się akta, niekiedy jednakże w znikomych ilościach, w formach szczątkowych, ograniczonych niekiedy do jednej pozycji archiwalnej. Przeważają w nich inwentarze kościołów
i klasztorów pochodzące z wieku XVII i XVIII. Często nie ograniczają się one jedynie do spisów kosztowności i paramentów kościoła lecz także informują o stanie majątkowym klasztoru, podają wykaz jego dokumentów i przywilejów, zbiorów bibliotecznych oraz wyszczególniają członków familii klasztornej w danym okresie chronologicznym. Największy procent zachowanych akt pochodzi
z klasztoru większego Nawiedzenia NMP we Lwowie z lat 1590-1946, z klasztoru w Bołszowcach z lat 1623-1944, w Oborach z lat 1629-1950, w Pilźnie z lat 1635-1949 i w Trembowli z lat 1585-1945.

powrót