3. AKTA KLASZTORU OO KARMELITÓW W KRAKOWIE "NA PIASKU"

  Drugim zasadniczym działem archiwum są akta klasztoru "Na Piasku". Prezentują całokształt działalności tego macierzystego i największego klasztoru karmelitów w Polsce. Dostarczają
w pierwszym rzędzie wiele cennych materiałów źródłowych do zagadnień majątkowych
i gospodarczych klasztoru, co łącznie z wyżej wspomnianymi dokumentami pergaminowymi może dać pełny obraz sytuacji ekonomicznej klasztoru w ciągu sześciuset lat istnienia. Mnóstwo wiadomości do tych zagadnień możemy zaczerpnąć z kopiarzy, zachowanych od r. 1538 (AKKr 650-683), do których wpisywano treść dokumentów i spraw załatwianych w urzędach i sądach miejskich bądź
w różnych instytucjach państwowych i przez nie niekiedy uwierzytelnianych. Wystarczająca ilość materiałów aktowych naświetla nam także gospodarkę klasztoru w dwóch jego folwarkach, a to we wsi Narama oraz Proszowicach (AKKr 684-693). Całokształt spraw i poczynań życia codziennego klasztoru znajdziemy w księgach rachunkowych dochodów i rozchodów zachowanych od r. 1625. Władze zakonne nakazywały bardzo dokładne rejestrowanie dzień po dniu najdrobniejszych nawet wydatków na potrzeby materialne zakonników, na aprowizację codziennego stołu, na pokrycie kosztów związanych z wyjazdami czy przyjazdami i utrzymaniem wizytatorów kurii generalnej
w Rzymie. Notowano w tych księgach wszelkie opłaty za wykonanie jakichkolwiek prac w kościele lub klasztorze. W ten sam dokładny sposób zapisywano dochody pochodzące z różnych źródeł, od ofiarodawców i donatorów. Te księgi percepty i expensy były kontrolowane i podsumowywane przez przełożonych klasztoru, wizytatorów lub samego prowincjała. Wreszcie o majątku ruchomym klasztoru dowiedzieć się możemy z inwentarzy rejestrujących co jakiś czas kosztowności, paramenty kościelne, sprzęt i przedmioty liturgiczne jak i gospodarcze. Inwentarze datują się już
z późniejszego okresu, to jest dopiero od r. 1712. Do wyjątków należą jedynie dwa inwentarze
z wieku XVI znajdujące się w rękopisie, do którego w latach 1511-1603 wpisywano teksty dokumentów, przywilejów, akt donacyjnych lub ich wykazy (AKKr 645). Pierwszy inwentarz sporządził przeor Stanisław Radwański w r. 1560. Spisany w języku łacińskim wymienia przede wszystkim paramenty liturgiczne. Drugi inwentarz sporządził w języku polskim w r. 1595 prowincjał Wawrzyniec Drużyn. Być może w związku z pożarem klasztoru w r. 1587 spowodowanym oblężeniem Krakowa przez arcyksięcia Maksymiliana i prawdopodobnie rozporoszeniem skarbca zaszła potrzeba ponownego spisania kosztowności kościelnych. Inwentarz zredagowany w formie zwięzłej i nader lakonicznej, bez dokładniejszych opisów jak to uczynił 35 lat przedtem przeor Radwański. Możemy natomiast stwierdzić, że zasób naczyń i szat liturgicznych nie został uszczuplony, a raczej nawet się powiększył. W r. 1603 wizytujący klasztor krakowski generał zakonu Sylvio zapisał, że kościół był bogato wystrojony, natomiast klasztor uszkodzony od pożaru, widział kaplicę z Cudownym Obrazem, a w skarbcu podziwiał 20 srebrnych kielichów oraz inne srebrne naczynia.

  Podstawową częścią omawianego archiwum są akta związane z działalnością religijną i kulturalną klasztoru "Na Piasku". Obok funkcji duszpasterskiej i sprawowania czynności liturgicznych, co ma swoje odbicie w księgach intencji i fundacji mszalnych z lat 1719-1946, (AKKR 738-772) znajdziemy tu sporą ilość materiałów aktowych do kultu Matki Boskiej Piaskowej. Pochodzą one dopiero od
r. 1670, ale łącznie ze wspomnianym wyżej inwentarzem z wieku XVI tworzą pewną ciągłość tego kultu zawartą w księgach podziękowań za wyproszone łaski, spisach wotów i darów dla cudownego obrazu, jak również opisach wystroju oraz dokumentacji restauracji kaplicy. Wydzielono także osobną grupę akt związanych z koronacją cudownego obrazu Matki Boskiej w r. 1883, pierwszą
w diecezji krakowskiej, jakiej dokonał ówczesny ordynariusz kardynał Albin Dunajewski, połączoną
z uroczystościami patriotycznymi dwusetnej rocznicy Odsieczy Wiedeńskiej.
Bogatą dokumentację historyczną posiada Bractwo Matki Boskiej z Góry Karmel czyli Bractwo Szkaplerza Świętego. Pierwszy, zachowany katalog Bractwa datuje się od r. 1600 i prawdopodobnie wtedy Bractwo to powstało. Nie ma żadnych śladów ani wzmianek o wcześniejszym istnieniu tego bractwa. Na pełną dokumentację źródłową bractwa składają się księgi wpisowe względnie przyjęć do konfraterni. Otwiera je rękopis z lat 1600-1659 z malowaną, ozdobną kartą tytułową przedstawiającą Matkę Boską Szkaplerzną adorowaną przez karmelitów oraz członków bractwa ubranych w charakterystyczne suknie z kapturami, stosowane także w wielu innych bractwach. Obok umieszczony został herb Lewart biskupa płockiego Henryka Firleja z napisem informującym, że jest on protektorem bractwa. Podobnie trzy następne, późniejsze księgi (AKKr 785-787) posiadają barwne akwarele z królową Karmelu rozpościerającą płaszcz nad klęczącymi zakonnikami i członkami bractwa. Katalogi wpisowe dają nam pogląd na ilość i pochodzenie społeczne wstępujących
w szeregi bractwa. Obok warstwy szlacheckiej i magnackiej figurują tu duchowni, zakonnicy
i siostry zakonne, mieszczanie, ludność przedmieść, okolicznych wsi podkrakowskich. Wpisywały się do bractwa w wieku XVII całe konwenty sióstr norbertanek, klarysek, duchaczek i wizytek, znajdziemy w tych księgach nazwiska znakomitych osób z domu Sapiehów i Potockich, między innymi Agnieszkę z Tęczyńskich Firlejową (1611) fundatorkę eremu karmelitów bosych w Czernej. Bractwo prowadziło też księgi zmarłych konfratrów. W innych rękopisach znajdują się ustawy brackie, protokoły z zebrań zarządu oraz elekcji starszych bractwa. W sumie zachowane rękopisy odzwierciedlają działalność i popularność bractwa wśród szerokich warstw społeczeństwa. Można zaryzykować twierdzenie, że bractwo Szkaplerza przy kościele karmelitów "Na Piasku" było największą i najliczniejszą konfraternią w Krakowie. Rywalizować, że tak można się wyrazić, mogło
z nim jedynie bractwo różańcowe przy kościele dominikanów w Krakowie.

  Z innych tematycznych grup aktowych należy wymienić dokumentację odnoszącą się do przeniesienia parafii św. Szczepana do kościoła karmelitów "Na Piasku", gdzie prawie przez ponad stuletni okres użytkowany był kościół Nawiedzenia NMP przez dwie instytucje duchowne zakonną
i świecką. Zachowane akta z lat 1797-1938 mówią nam o nieustannych sporach duchowieństwa parafialnego i klasztornego oraz o wysiłkach i staraniach karmelitów u wyższych instancji kościelnych w celu uzyskania wyłącznej działalności religijnej na swoim terenie sakralnym.
Niewielka wprawdzie ilość akt, lecz dość istotna łączy się z filią klasztoru karmelitów "Na Piasku", jaką był dom zakonny przy kościele św. Tomasza w Krakowie. Akta z lat 1618-1801 dotyczą przede wszystkim spraw majątkowych i donacyjnych. Dokładny natomiast stan ruchomości klasztoru, wystroju kościoła i jego kosztowności, jak też wykazy zakonników, czynszów, kapitałów oraz rachunków gospodarczych zawarte są w kilkunastu inwentarzach z lat 1670-1797 oraz księgach przychodów i rozchodów z lat 1697-1801.

  Dopełnieniem akt archiwalnych są materiały kartograficzne. Pochodzą częściowo z drugiej połowy wieku XIX, ale większość z nich powstała w wieku XX. Plany sytuacyjne dotyczą w pierwszym rzędzie kościoła i klasztoru "Na Piasku" oraz realności karmelitów przy ul. Karmelickiej i Garbarskiej. Ponadto znajdują się w tym zbiorze plany gruntów oraz kościoła i klasztoru w Bołszowcach z lat 1932-1945; mapy katastralne i plany gospodarstwa karmelitów w Lipinach z lat 1870-1939; plany kościoła i klasztoru we Lwowie z lat 1925-1945; mapy gruntowe karmelitów w Pilźnie z lat 1802-1870 oraz plany kościoła w Rozdole z r. 1905.
Należy też nadmienić, że w archiwum znajduje się pokaźny zbiór fotografii indywidualnych
i zbiorowych zakonników prowincji polskiej karmelitów. Najstarsze wykonane zostały z końcem wieku XIX, w większości jednak pochodzą z wieku XX.
Trudno ocenić jaki procent akt archiwalnych zachował się do dziś po nieprzerwanej od końca wieku XIV działalności klasztoru karmelitów "Na Piasku". Wyraźne luki aktowe dają się zauważyć z okresu wcześniejszego, to jest z wieku XIV i XV, a nawet wieku XVI. Obok dokumentów pergaminowych
i papierowych wypełniających częściowo te braki, znikomy procent akt stanowią rękopisy. Stan ten możnaby tłumaczyć dwukrotnym zniszczeniem klasztoru, a mianowicie w r. 1587 w czasie oblężenia miasta przez arcyksięcia Maksymiliana oraz na skutek wojny i okupacji szwedzkiej Krakowa w latach 1655-1657. O bogatym i, jak się wydaje, pełnym materiale aktowym możemy dopiero mówić od drugiej połowy wieku XVII.

  O dziejach samego archiwum niewiele da się powiedzieć. Z pewnością starano się dobrze je zabezpieczyć, gdyż miało ono znaczenie praktyczne związane ze sprawami bieżącymi ekonomicznymi i gospodarczymi klasztoru. Dokumenty bowiem, kopiarze i odpisy z ksiąg sądowych gwarantowały posiadanie majątku, czynszów, donacji oraz różnego rodzaju zapisów. Inne dokumenty i akta normowały sprawy organizacyjne, jak również były dowodami udzielonych przywilejów czy odpustów.

  Z nakazów kapituł prowincjalnych wiemy, że bardzo skrupulatnie przestrzegano prowadzenia na każdy dzień roku ksiąg rachunkowych dochodów i rozchodów. Księgi te były co jakiś czas kontrolowane prze prowincjałów przeorów lub wizytatorów. Sporządzanie kopii dokumentów, uwierzytelnianie ich w urzędach państwowych oraz wciąganie do ksiąg grodzkich i miejskich było również podyktowane powszechnym nakazem, aby w ten sposób zabezpieczyć akt prawny i jego treść w razie zaginięcia samego oryginału. Klasztory obowiązane też były sporządzać inwentarze kościoła i majątku ruchomego dla wizytatorów oraz przedkładać je kapitułom prowincjalnym.
Obok praktycznej użyteczności dokumentów archiwalnych budzą się związane z nimi zainteresowania sięgające do początków i przeszłości karmelitów w Polsce. Pierwszym znanym dziejopisem Karmelu polskiego był w połowie wieku XVII Aleksander Kośliński doktor św. teologii
i prowincjał karmelitów w l. 1650 - 1653. Pisząc o fundacjach klasztorów swego zakonu w Polsce niewątpliwie sięgał do dokumentów archiwalnych, głównie fundacyjnych. W wieku XIX Ignacy Chodynicki czerpał z archiwów karmelitów materiały do swej publikacji. Z archiwum natomiast krakowskiego wiele wiadomości zebrał M. Giżycki (pseudonim Wołyniak) do dwutomowego dzieła
pt. "Z przeszłości karmelitów na Litwie i Rusi" wydanego nakładem OO. Karmelitów "Na Piasku"
w r. 1918. Niejednokrotnie cytuje w przypisach wykorzystane rękopisy.
Poza tym omawiane archiwum karmelitów jak dotychczas nie było obiektem licznych i na szerszą skalę podjętych badań historycznych. W dużej mierze brak do niedawna ewidencji i naukowego opracowania archiwum stanowił istotną przeszkodę w wykorzystaniu rękopiśmiennych materiałów. Drugą barierą utrudniającą poznanie treści dokumentów i rękopisów jest język łaciński.
Jak z wykazu literatury związanej z kościołem karmelitów w Krakowie wynika większość publikacji pochodzi od historyków sztuki i sporadycznie tylko oparta jest na źródłach archiwalnych. Dzieje kościoła i klasztoru "Na Piasku" opracował o. Bronisław Tomaszewski (praca w maszynopisie) wykorzystując do tej monografii źródła archiwalne na miejscu oraz w archiwum kurii generalnej
w Rzymie. Jest to jedyny jak dotychczas pełny rys historyczny klasztoru krakowskiego.
Początkami karmelitów w Polsce zajmował się też Tadeusz Trajdos publikując pracę pt. U zarania karmelitów w Polsce, Warszawa 1993. Niestety, autor jednostronnie naświetlił początkowe dzieje zakonu kładąc główny nacisk na problemy natury organizacyjnej i ekonomicznej. Marginesowo natomiast potraktował nurt religijny i ideowy zakonu karmelitańskiego. Wybitnie laickie podejście do kwestii duchowości zakonu i sprowadzenie religijnych zjawisk w historii karmelitów jak szkaplerz, bulla sobotnia do spreparowanych według niego mitów i legend wypacza cechy charyzmy karmelitańskiej opartej na kulcie maryjnym.

  Na zakończenie można wspomnieć, że archiwum karmelitów w Krakowie należy do najbogatszych
i najzasobniejszych pośród krakowskich archiwów klasztornych. Jest ponadto uporządkowane, opracowany został załączony tu katalog całej zawartości aktowej liczącej około tysiąca jednostek.
Należy zaznaczyć, że inspiratorami podjęcia prac naukowego uporządkowania archiwum klasztoru "Na Piasku" byli: O. Łukasz Semik prowincjał oraz O. Bronisław Tomaszewski dr historii. Pracę tę powierzono w r. 1985 autorowi niniejszego katalogu. W pierwszym etapie porządkowania przeprowadzono segregację akt będących w całkowitym rozsypie oraz przystąpiono do inwentaryzacji ksiąg. W trakcie porządkowania archiwum nie natrafiono na żadną wcześniej sporządzoną ewidencję czy inwentarz, co mogłoby posłużyć jako pomoc w układzie rękopisów. Jedynie dokumenty pergaminowe posiadały lakoniczny spis opracowany w latach sześćdziesiątych przez prof. Sylwiusza Mikuckiego. Większość akt nie posiadała także jakichkolwiek znaków kancelaryjnych. Wyjątek stanowiły niektóre partie akt archiwum klasztoru lwowskiego, które dało się ułożyć według registratury z podziałem na sekcje rzeczowe, a te z kolei na pliki oznaczone literami alfabetu. Układ ten zachowano jako przykład registratury kancelaryjnej stosowanej jakiś czas
w wieku XVIII i XIX w klasztorze lwowskim. Zachowano też układ korespondencji, nie zawsze konsekwentnie przestrzegany, według dziennika podawczego w kancelarii prowincjałów Sanchez Paredes i Jana Konoby w latach 1931 - 1935 (AKKr 120 - 126).

Całe archiwum zostało ułożone według schematu podzielonego na grupy tematyczne w ramach dwóch zasadniczych części, tj. archiwaliów prowincji i akt klasztoru "Na Piasku". Zachowane akta po działalności 48 klasztorów dawnych polskich prowincji karmelitów wskutek wielokrotnych zmian
w podziałach tychże prowincji uszeregowano alfabetycznie według nazw miejscowości.

powrót